Cynk
Pierwiastek śladowy, minerał; w suplementach m.in. jako pikolinian, glukonian lub chelat.
Na co działa, a na co nie
Ograniczone dowody
Odporność
Cynk może nieco zmniejszać ryzyko przeziębienia i skracać jego objawy – średnio o ok. 2 dni – ale dowody są słabe, a pastylki często dają nudności i nieprzyjemny smak. Nie wiadomo, jaka postać i dawka działa najlepiej.
Badani: dorośli, raczej bez niedoboru cynku · osoby z przeziębieniem (opis badań, nie wskazanie)
⚠ 1 z 2 źródeł: autorzy powiązani z firmami
Źródła i szczegóły (2)
W przeglądzie 28 badań z losowaniem (5446 dorosłych, raczej bez niedoboru cynku) cynk doustny lub w aerozolu do nosa zapobiegał ok. 5 infekcjom dróg oddechowych na 100 osobomiesięcy stosowania (pewność dowodów umiarkowana), ale nie chronił przed przeziębieniem po celowym zakażeniu rinowirusem. W leczeniu pastylki do ssania lub preparaty do nosa skracały objawy średnio o ok. 2 dni (pewność bardzo niska) i zmniejszały ich nasilenie w 3. dniu choroby (pewność niska), ale nie średnie dzienne nasilenie. Działania niepożądane (nudności, podrażnienie jamy ustnej, nieprzyjemny smak) były częstsze niż przy placebo – u ok. 14 dodatkowych osób na 100; poważnych nie odnotowano.
Hunter J, Arentz S, Goldenberg J, Yang G, Beardsley J, Myers SP, Mertz D, Leeder S. (2021). Zinc for the prevention or treatment of acute viral respiratory tract infections in adults: a rapid systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ Open, 11(11), e047474. DOI 10.1136/bmjopen-2020-047474 ↗
⚠ Część autorów powiązana z firmami
- Przegląd w trybie przyspieszonym; w większości badań pewne zastrzeżenia co do ryzyka błędu, duża niejednorodność wyników dla czasu trwania objawów.
- Nie dało się porównać różnych postaci i dawek cynku; brak badań dotyczących COVID-19.
- Autorzy deklarują brak finansowania tej pracy; instytut części autorów otrzymuje m.in. darowizny od przemysłu, a jedna osoba z zespołu autorów otrzymywała wynagrodzenie za doradztwo m.in. dla przemysłu w sprawie suplementów.
W metaanalizie 7 badań z placebo (575 osób z przeziębieniem; tabletki do ssania z octanem lub glukonianem cynku, 80–207 mg cynku dziennie) przeziębienie trwało średnio o 33% krócej (95% CI 21–45%). Octan i glukonian działały podobnie, a dawki wyższe niż ok. 80–92 mg dziennie nie dawały większego efektu.
Hemilä H. (2017). Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dosage. JRSM Open, 8(5), 2054270417694291. DOI 10.1177/2054270417694291 ↗
Bez finansowania; autorzy bez konfliktów interesów
- Tylko 7 badań; dawki 80–207 mg dziennie, stosowane przez kilka dni, znacznie przekraczają górny limit długotrwałego spożycia.
- Skład pastylek ma znaczenie – dodatki wiążące cynk (np. kwas cytrynowy) mogą znosić efekt; autor wyklucza badania z takimi pastylkami.
- Praca jednego autora; brak finansowania i konfliktów interesów.
Dawkowanie
- Standard
- Zalecane spożycie (EFSA) zależy od ilości fitynianów w diecie: dorośli mężczyźni 9,4–16,3 mg, kobiety 7,5–12,7 mg dziennie
- Uwagi
- Fityniany z roślin strączkowych, zbóż i nasion utrudniają wchłanianie cynku, dlatego weganie i wegetarianie potrzebują go więcej. W ciąży zapotrzebowanie rośnie o 1,6 mg, przy karmieniu piersią o 2,9 mg dziennie.
Źródła (1)
EFSA ustaliła referencyjne spożycie cynku (PRI) dla dorosłych zależnie od ilości fitynianów w diecie (300–1200 mg dziennie): dla mężczyzn 9,4–16,3 mg, dla kobiet 7,5–12,7 mg dziennie, z dodatkiem 1,6 mg w ciąży i 2,9 mg w okresie karmienia. Fityniany z roślin ograniczają wchłanianie cynku, więc weganie i wegetarianie są bardziej narażeni na jego niedobór.
Schoofs H, Schmit J, Rink L. (2024). Zinc Toxicity: Understanding the Limits. Molecules, 29(13), 3130. DOI 10.3390/molecules29133130 ↗
Bez finansowania; autorzy bez konfliktów interesów
- Przegląd narracyjny przytaczający opinię EFSA z 2014 r. – samej opinii EFSA nie czytaliśmy.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów i finansowania.
Dobre połączenia
Brak opisanych dobrych połączeń.
Złe połączenia
- × Żelazo – Cynk przyjmowany razem z żelazem na czczo może być gorzej wchłaniany; przy przyjmowaniu z posiłkiem efektu zwykle nie obserwowano.
Źródła (1)
Brak dowodów, że suplementy żelaza wpływają na wchłanianie cynku, gdy nie są przyjmowane razem. Przyjmowane jednocześnie na czczo lub z napojem mogą zmniejszać wchłanianie cynku; przy przyjmowaniu z posiłkiem efektu zwykle nie obserwowano.
EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). (2024). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for iron. EFSA Journal, 22(6), e8819. DOI 10.2903/j.efsa.2024.8819 ↗
Finansowanie publiczne lub non-profit
- Przegląd narracyjny; wynik zależy też od proporcji obu pierwiastków i postaci żelaza.
Skutki uboczne i bezpieczeństwo
- łagodny Dolegliwości żołądkowo-jelitowe – Nudności, utrata apetytu, skurcze brzucha – np. przy 50 mg cynku trzy razy dziennie; w badaniach nad przeziębieniem nudności i dyskomfort żołądka zdarzały się częściej niż przy placebo, a pastylki do ssania dawały też podrażnienie jamy ustnej i nieprzyjemny smak.
- poważny Niedobór miedzi – Długotrwały nadmiar cynku zmniejsza wchłanianie miedzi, co może prowadzić do anemii, spadku liczby białych krwinek i uszkodzenia nerwów; objawy ustępowały po odstawieniu cynku.
Toksyczność: Górny tolerowany poziom spożycia wg EFSA: 25 mg dziennie dla dorosłych (z jedzenia i suplementów łącznie). W polskim badaniu połowa z 10 suplementów zawierała więcej cynku niż deklarowano i przekraczała ten poziom (123–146%).
Przyjmujesz leki? Brak wpisu nie oznacza braku interakcji – źródła często ich nie badały. Wszystkie interakcje
Źródła (2)
EFSA ustaliła górny tolerowany poziom spożycia cynku dla dorosłych na 25 mg dziennie (FDA: 40 mg); powyżej grozi zaburzenie gospodarki miedzią. Nadmiar cynku może powodować nudności, wymioty, utratę apetytu, skurcze brzucha i biegunkę – np. u 84% kobiet i 18% mężczyzn przyjmujących 50 mg cynku trzy razy dziennie przez 6 tygodni – oraz niedobór miedzi z anemią, leukopenią i uszkodzeniem nerwów, ustępujący po odstawieniu cynku. Autorzy uznają limit EFSA za rozsądniejszy niż limit FDA.
Schoofs H, Schmit J, Rink L. (2024). Zinc Toxicity: Understanding the Limits. Molecules, 29(13), 3130. DOI 10.3390/molecules29133130 ↗
Bez finansowania; autorzy bez konfliktów interesów
- Przegląd narracyjny (bez systematycznej oceny badań); część danych z opisów przypadków i badań na zwierzętach.
- Limit 25 mg pochodzi z opinii EFSA przytoczonej w tej pracy.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów i finansowania.
W badaniu 10 suplementów cynku dostępnych w polskich aptekach stacjonarnych i internetowych 9 zawierało więcej cynku niż deklarował producent (do 161%), a połowa przekraczała górny tolerowany poziom spożycia (123–146% wartości 25 mg dziennie). Dostępność biologiczna cynku w warunkach laboratoryjnych wynosiła 1,1–9,4% i była najwyższa dla diglicynianu, a najniższa dla siarczanu cynku.
Ośko J, Pierlejewska W, Grembecka M. (2023). Comparison of the Potential Relative Bioaccessibility of Zinc Supplements – In Vitro Studies. Nutrients, 15(12), 2813. DOI 10.3390/nu15122813 ↗
Finansowanie publiczne lub non-profit
- Tylko 10 produktów; dostępność badana w modelu laboratoryjnym, nie u ludzi.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów; finansowanie z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.