Żelazo
Pierwiastek, minerał; w suplementach w różnych formach chemicznych, m.in. jako bisglicynian lub siarczan.
Na co działa, a na co nie
Umiarkowanie potwierdzone
Niedobory w diecie
U dorosłych z niedoborem żelaza (jeszcze bez anemii) suplementacja podnosi jego zapasy i hemoglobinę, zmniejsza ryzyko anemii i odczuwane zmęczenie. Badano głównie kobiety, przez krótki czas.
Badani: dorośli z niedoborem żelaza bez anemii, głównie kobiety (opis badań, nie wskazanie)
Źródła i szczegóły (1)
W przeglądzie 18 badań z losowaniem (1170 dorosłych z niedoborem żelaza bez anemii, głównie zdrowe kobiety) żelazo podnosiło poziom ferrytyny (14 badań) i hemoglobiny (o ok. 4 g/l, 12 badań), a w dwóch badaniach rzadziej rozwijała się anemia. Zmniejszało też odczuwane zmęczenie (4 badania, 714 osób; SMD −0,38, 95% CI −0,52 do −0,23), przy umiarkowanej sile dowodów.
Houston BL, Hurrie D, Graham J, Perija B, Rimmer E, Rabbani R, Bernstein CN, Turgeon AF, Fergusson DA, Houston DS, Abou-Setta AM, Zarychanski R. (2018). Efficacy of iron supplementation on fatigue and physical capacity in non-anaemic iron-deficient adults: a systematic review of randomised controlled trials. BMJ Open, 8(4), e019240. DOI 10.1136/bmjopen-2017-019240 ↗
Bez finansowania; autorzy bez konfliktów interesów
- Większość badań o niejasnym ryzyku błędu; obserwacja krótka (średnio 57 dni).
- Doustne żelazo trudno zamaskować (dolegliwości, ciemny stolec), co może wpływać na samoocenę zmęczenia.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów i finansowania.
Ograniczone dowody
Wytrzymałość
Przy niedoborze żelaza bez anemii suplementacja zwykle nie poprawia wydolności. Poprawę pokazała część badań u sportowców – wszystkie dotyczyły bardzo niskiej ferrytyny (do 20 µg/l).
Badani: dorośli z niedoborem żelaza bez anemii · sportowcy z niedoborem żelaza (13–41 lat) (opis badań, nie wskazanie)
Źródła i szczegóły (2)
W przeglądzie badań z losowaniem u dorosłych z niedoborem żelaza bez anemii żelazo nie poprawiało maksymalnego poboru tlenu (VO₂max; 9 badań, 235 osób; SMD 0,11, 95% CI −0,15 do 0,37), czasu do wyczerpania (4 badania) ani wyników w biegu czasowym na 15 km (2 badania); siła dowodów niska.
Houston BL, Hurrie D, Graham J, Perija B, Rimmer E, Rabbani R, Bernstein CN, Turgeon AF, Fergusson DA, Houston DS, Abou-Setta AM, Zarychanski R. (2018). Efficacy of iron supplementation on fatigue and physical capacity in non-anaemic iron-deficient adults: a systematic review of randomised controlled trials. BMJ Open, 8(4), e019240. DOI 10.1136/bmjopen-2017-019240 ↗
Bez finansowania; autorzy bez konfliktów interesów
- Małe badania, prawie wyłącznie kobiety, obserwacja krótsza niż 2 miesiące.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów i finansowania.
W przeglądzie 12 badań u sportowców z niedoborem żelaza bez anemii (283 osoby w wieku 13–41 lat, głównie kobiety) żelazo poprawiło wyniki sportowe w 6 badaniach (146 osób), a w 6 pozostałych (137 osób) nie. Wszystkie badania z poprawą obejmowały sportowców z ferrytyną ≤ 20 µg/l i stosowały żelazo doustne. Autorzy uznają wyniki za niejednoznaczne.
Rubeor A, Goojha C, Manning J, White J. (2018). Does Iron Supplementation Improve Performance in Iron-Deficient Nonanemic Athletes? Sports Health, 10(5), 400–405. DOI 10.1177/1941738118777488 ↗
Finansowanie nieopisane w pracy
- Przegląd bez metaanalizy – liczono badania „za” i „przeciw”; różne testy wydolności i progi ferrytyny.
- Mało uczestników, głównie młode kobiety.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów.
Dawkowanie
- Standard
- Zalecane spożycie (EFSA): 11 mg dziennie dla mężczyzn i kobiet po menopauzie, 16 mg dla kobiet przed menopauzą – z całej diety
- Uwagi
- Przy niedoborze w badaniach stosowano doustnie średnio ok. 87 mg żelaza dziennie (16–200 mg), najczęściej siarczan żelaza, przez średnio ok. 6 tygodni. Takie dawki przekraczają bezpieczny poziom dla ogółu ludzi i stosuje się je pod nadzorem lekarza.
Źródła (2)
EFSA przytacza referencyjne spożycie żelaza (PRI) z opinii z 2015 r.: 11 mg dziennie dla mężczyzn i kobiet po menopauzie oraz 16 mg dla kobiet przed menopauzą. Bezpieczny poziom spożycia (40 mg dziennie dla dorosłych) nie dotyczy osób, które przyjmują żelazo pod nadzorem lekarza – większe dawki stosuje się w zapobieganiu i leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza.
EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). (2024). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for iron. EFSA Journal, 22(6), e8819. DOI 10.2903/j.efsa.2024.8819 ↗
Finansowanie publiczne lub non-profit
- Wartości PRI pochodzą z opinii EFSA z 2015 r., przytoczonej w opinii z 2024 r. – samej opinii z 2015 r. nie czytaliśmy.
W badaniach u dorosłych z niedoborem żelaza bez anemii średnia doustna dawka wynosiła 86,9 mg żelaza elementarnego dziennie (16–200 mg), niemal zawsze jako siarczan żelaza; leczenie trwało średnio 46 dni (1–112 dni).
Houston BL, Hurrie D, Graham J, Perija B, Rimmer E, Rabbani R, Bernstein CN, Turgeon AF, Fergusson DA, Houston DS, Abou-Setta AM, Zarychanski R. (2018). Efficacy of iron supplementation on fatigue and physical capacity in non-anaemic iron-deficient adults: a systematic review of randomised controlled trials. BMJ Open, 8(4), e019240. DOI 10.1136/bmjopen-2017-019240 ↗
Bez finansowania; autorzy bez konfliktów interesów
- Dawki lecznicze z badań u osób z potwierdzonym niedoborem; głównie zdrowe kobiety.
- Autorzy deklarują brak konfliktów interesów i finansowania.
Dobre połączenia
Brak opisanych dobrych połączeń.
Złe połączenia
- × Cynk – Żelazo przyjmowane razem z cynkiem na czczo może zmniejszać wchłanianie cynku; przy przyjmowaniu z posiłkiem tego efektu zwykle nie obserwowano.
Źródła (1)
Brak dowodów, że suplementy żelaza wpływają na wchłanianie cynku, gdy nie są przyjmowane razem. Przyjmowane jednocześnie na czczo lub z napojem mogą zmniejszać wchłanianie cynku; przy przyjmowaniu z posiłkiem efektu zwykle nie obserwowano.
EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). (2024). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for iron. EFSA Journal, 22(6), e8819. DOI 10.2903/j.efsa.2024.8819 ↗
Finansowanie publiczne lub non-profit
- Przegląd narracyjny; wynik zależy też od proporcji obu pierwiastków i postaci żelaza.
Skutki uboczne i bezpieczeństwo
- umiarkowany Dolegliwości żołądkowo-jelitowe – Ból brzucha, nudności, wymioty, zaparcia lub biegunka – w większości badań przy ponad 50 mg żelaza jednorazowo; przy dawkach do ok. 20 mg dziennie zwykle nie występowały. W jednym badaniu z siarczanem żelaza (50 mg) połowa osób miała umiarkowane lub silne dolegliwości.
- łagodny Czarne stolce – Oznaczają dużą ilość niewchłoniętego żelaza w jelicie; same w sobie nie są szkodliwe. Pojawiały się od ok. 40 mg dodatkowego żelaza dziennie.
Toksyczność: EFSA nie ustaliła górnego limitu, ale podała bezpieczny poziom spożycia: 40 mg dziennie łącznie ze wszystkich źródeł dla dorosłych (także w ciąży i przy karmieniu piersią) oraz 10–35 mg dla dzieci i młodzieży. Nie dotyczy leczenia pod nadzorem lekarza.
Przeciwwskazania
- Hemochromatoza dziedziczna – organizm nie ogranicza wtedy wchłaniania żelaza, co prowadzi do jego nadmiaru i uszkodzenia narządów (m.in. wątroby).
Przyjmujesz leki? Brak wpisu nie oznacza braku interakcji – źródła często ich nie badały. Wszystkie interakcje
Źródła (1)
Nie da się ustalić górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL) żelaza. Jedynym wskaźnikiem z zależnością od dawki były czarne stolce (niewchłonięte żelazo w jelicie); nie występowały przy 20–25 mg dodatkowego żelaza dziennie, stąd bezpieczny poziom 40 mg dziennie łącznie dla dorosłych (także w ciąży i laktacji) i 10–35 mg dla dzieci. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe występowały w większości badań przy ponad 50 mg jednorazowo (siarczan, fumaran lub bisglicynian żelaza), a przy do 20 mg dziennie raczej nie. Osoby z hemochromatozą dziedziczną nie ograniczają wchłaniania żelaza, co grozi jego kumulacją i uszkodzeniem narządów.
EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). (2024). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for iron. EFSA Journal, 22(6), e8819. DOI 10.2903/j.efsa.2024.8819 ↗
Finansowanie publiczne lub non-profit
- Bezpieczny poziom to wartość ostrożna – nie wskazuje, od jakiej dawki ryzyko zaczyna rosnąć.
- Dane o dolegliwościach żołądkowych bardzo niespójne; dane o czarnych stolcach pochodzą z 3 badań u kobiet w ciąży.